Livraria Bertrand – najstarsza działająca księgarnia na świecie
Tytuł „Oldest operating bookshop” przyznany przez Guinness World Records czyni lizbońską Livrarię Bertrand w Chiado wyjątkowym miejscem na mapie światowego księgarstwa. Jej historia sięga 1732 roku, a księgarnia działa do dziś, mimo trzęsienia ziemi w 1755 roku, zmian właścicieli i kolejnych przemian Lizbony. Rekord Guinnessa widnieje z datą 19 kwietnia 2010 roku, choć oficjalna strona księgarni podaje rok 2011. Certyfikat potwierdzający tytuł można zobaczyć przy wejściu do oddziału w Chiado.
Historia księgarni Bertrand
Firma, z której wyrosła Livraria Bertrand, powstała w 1732 roku. Jej założycielem był francuski księgarz i drukarz Pedro Faure, który otworzył sklep przy Rua Direita do Loreto w Chiado. Z czasem do przedsiębiorstwa dołączyli bracia Bertrand: Pierre, który poślubił córkę Faure’a, oraz Jean Joseph. Po śmierci założyciela w 1753 roku przejęli oni firmę i nadali jej nazwę „Irmãos Bertrand”.
Trzęsienie ziemi w 1755 roku zniszczyło budynek przy Rua Direita do Loreto. Jean Joseph Bertrand kontynuował jednak działalność, najpierw w okolicach kaplicy Nossa Senhora das Necessidades. W 1773 roku księgarnia wróciła do odbudowanej Baixy i przeniosła się na Rua Garrett, gdzie jej lizboński oddział działa do dziś.
W XIX wieku Bertrand stała się jednym z ważnych centrów życia literackiego Lizbony. Organizowano tu tertulie — nieformalne spotkania pisarzy i intelektualistów. Bywał na nich Alexandre Herculano, który wydawał u Bertrandów niemal całą swoją twórczość, a także przedstawiciele Geração de 70, m.in. Eça de Queirós, Antero de Quental, Ramalho Ortigão i Oliveira Martins. Z księgarnią związany był również poeta Aquilino Ribeiro; jeden z jej kącików nosi dziś nazwę „Cantinho do Aquilino”.
Kulturalne znaczenie firmy znajdowało odzwierciedlenie także w działalności wydawniczej. W latach 1899–1969 ukazywał się „Almanaque Bertrand” — coroczna publikacja zawierająca m.in. wiersze, karykatury, krzyżówki i przepisy. Tytuł wznowiono w 2011 roku, po ponad czterdziestu latach przerwy.
W XX wieku sieć Bertrand stopniowo wychodziła poza Lizbonę. Pierwsza placówka w Porto powstała w 1938 roku. 30 czerwca 2010 roku Bertrand przeszła pod skrzydła grupy Porto Editora, działającej pod marką BertrandCírculo. Dziś sieć obejmuje ponad 60 księgarni w Portugalii i zatrudnia około 400 sprzedawców, pozostając największą siecią księgarską w kraju.
W 2019 roku lizbońska rada miejska przyznała oddziałowi w Chiado status „Loja com História”, oficjalne wyróżnienie chroniące historyczne sklepy Lizbony.
Bertrand w Chiado dzisiaj
Dzisiejsza Livraria Bertrand przy Rua Garrett jest nie tylko częścią dużej sieci, ale także miejscem o własnym charakterze i wielowiekowej historii. Tuż obok działa Café Bertrand, dzięki któremu wizytę w księgarni można połączyć z przerwą na kawę.
Warto też pamiętać, że Bertrand i słynna Livraria Lello w Porto to dwie zupełnie różne księgarnie. Lello przyciąga przede wszystkim neogotyckim wnętrzem i popularnością wśród turystów, podczas gdy Bertrand wyróżnia się przede wszystkim ciągłością działalności i historią sięgającą XVIII wieku.
Praktyczne informacje o Livraria Bertrand
Przy Rua Garrett 73–75 w lizbońskim Chiado działa Livraria Bertrand — księgarnia z potwierdzonym przez Guinness World Records tytułem najstarszej czynnej księgarni świata. Wstęp jest bezpłatny, a w środku czeka siedem połączonych sal wypełnionych książkami.
Do księgarni prowadzą dwa wejścia: główne od Rua Garrett oraz drugie przez Café Bertrand od Rua da Anchieta. Livraria Bertrand to jednocześnie część największej sieci księgarń w Portugalii, liczącej ponad 60 placówek w całym kraju — jednak to właśnie lokal w Chiado pozostaje jej historycznym i symbolicznym centrum.
Lokalizacja i dojazd
Księgarnia mieści się przy Rua Garrett 73–75 w Chiado — dzielnicy leżącej między Baixą a Bairro Alto. Najbliższa stacja metra to Baixa-Chiado (linie niebieska i zielona), skąd do wejścia głównego dojdziesz w około 5 minut. Podobną odległość pokonasz od słynnej windy Santa Justa, jeśli wolisz zejść z górnego tarasu Chiado pieszo.
Bezpośrednio przy Rua Garrett stoi Bazylika Najświętszej Maryi Panny Męczenników — to dosłownie sąsiedni budynek, oddalony zaledwie o około 1 minutę spaceru. Café A Brasileira, jedno z symboli lizbońskiej kawiarni literackiej, znajdziesz przy tej samej ulicy pod numerem 120, jakieś 80 m dalej.
Livraria Bertrand ma dwa wejścia: główne od strony Rua Garrett oraz drugie prowadzące przez Café Bertrand od Rua da Anchieta — przydatne, jeśli podchodzisz od strony Bairro Alto.
Godziny otwarcia, wstęp i zakupy
Livraria Bertrand Chiado jest otwarta codziennie od 9:00 do 22:00 — takie godziny podaje oficjalna strona bertrand.pt, choć w dni świąteczne mogą one ulec zmianie. Wstęp do księgarni jest bezpłatny, więc spokojnie zajrzyj tu nawet bez zamiaru kupowania.
Zdecydowana większość tytułów w ofercie jest po portugalsku, ale na wydzielonych regałach znajdziesz też pozycje w językach obcych — przede wszystkim po angielsku, a także po hiszpańsku i francusku. Wybór obcojęzyczny jest skromniejszy niż sekcja krajowa, jednak dla turystów szukających lizbońskiej beletrystyki czy przewodników w swoim języku powinien wystarczyć.
Przy kasie poproś o pamiątkową pieczątkę — księgarnia opatruje nią zakupione książki, potwierdzając zakup w najstarszej czynnej księgarni świata. Pieczątka dostępna jest w kilku wersjach językowych. Płatność kartą jest akceptowana.
Kawiarnia w księgarni
Café Bertrand otwarto w maju 2017 roku w dawnym magazynie na zapleczu księgarni — i już samo to pomieszczenie robi wrażenie. Menu kawiarni opiera się na daniach i przekąskach inspirowanych przepisami z książek, łącząc kuchnię portugalską z propozycjami z różnych stron świata. Kawiarnia pracuje w tych samych godzinach co księgarnia — od 9:00 do 22:00 — i można do niej wejść zarówno z wnętrza Livrarii Bertrand, jak i osobnym wejściem od Rua da Anchieta.
Przy tym zewnętrznym wejściu przyciąga uwagę duży mural autorstwa Tamary Alves z wizerunkiem Fernanda Pessoi — poety, który patronuje siódmej, ostatniej sali księgarni. To naturalne miejsce na chwilę odpoczynku po przeglądaniu półek, zanim zdecydujesz, które tytuły zabrać ze sobą.
Jeśli interesuje cię lizbońska kultura kawiarni, kilkadziesiąt metrów dalej, przy Rua Garrett 120, znajdziesz słynne Café A Brasileira — historyczną kawiarnię nierozerwalnie związaną z tym samym poetą i dzielnicą Chiado.
Atrakcje i wydarzenia w Livraria Bertrand
Siedem tematycznych sal, korytarz z obrazami dokumentującymi historię księgarni i kącik poświęcony Aquilino Ribeiro — samo wnętrze Livrarii Bertrand w Chiado tworzy rodzaj stałej ekspozycji, którą można zwiedzać przy okazji zakupów. Do tego dochodzi regularny kalendarz kulturalny: prezentacje nowych tytułów, sesje autografów z autorami, debaty i tertulie literackie, kluby czytelnicze oraz kursy literatury. Dla najmłodszych organizowane są cykliczne hora do conto — godziny bajek odbywające się w soboty o 11:00.
Aktualne terminy wydarzeń zmieniają się na bieżąco, dlatego przed wizytą sprawdź kalendarz na bertrand.pt. Jeśli planujesz dłuższy spacer po Chiado, przy okazji odwiedź sąsiedni Igreja do Loreto — stoi dosłownie kilka kroków od wejścia do księgarni.
Spotkania autorskie i wydarzenia kulturalne
Kalendarz wydarzeń Livrarii Bertrand Chiado łączy kilka formatów naraz: prezentacje nowych książek, sesje autografów, debaty literackie, kluby czytelnicze, kursy tematyczne (na rok 2026 zaplanowano m.in. kursy poświęcone literaturze portugalskiej XXI wieku i surrealizmowi portugalskiemu) oraz „hora do conto” — regularne spotkania z bajką dla najmłodszych. Ta agenda kulturalna wpisuje się w tradycję, która sięga XIX wieku, kiedy w murach Livrarii Bertrand odbywały się tertulie literackie skupiające pisarzy pokolenia Geração de 70 — Eçę de Queirós, Antero de Quentala, Ramalho Ortigão i Oliweirę Martinsa — a Alexandre Herculano wydawał tu swoje książki.
Ponieważ repertuar wydarzeń zmienia się z miesiąca na miesiąc, przed wizytą sprawdź aktualny kalendarz w zakładce wydarzeń na bertrand.pt — dzięki temu dobiegniesz do konkretnego spotkania autorskiego zamiast przypadkowo minąć je o jeden dzień.
Unikalne doświadczenia literackie
Każda z siedmiu sal księgarni nosi imię innego pisarza — to właśnie ten układ sprawia, że wizyta w Livrarii Bertrand przypomina spacer po galerii poświęconej portugalskiej literaturze. Przechodząc kolejno przez sale patronowane przez Aquilina Ribeira, José Saramago, Eçę de Queiroz, Almadę Negreirosa, Alexandre’a Herculana, Sophię de Mello Breyner i Fernanda Pessoę, przy każdym nazwisku znajdziesz wyeksponowane dzieła pisarza i tabliczkę z krótką notką.
Łączący sale korytarz tworzy swoistą oś historyczną: wiszą tam obrazy dokumentujące dzieje księgarni, a wśród nich fragment listu Almeidy Garretta, w którym poeta chwali pracę braci Bertrand. Szczególnym miejscem w pierwszej sali jest Cantinho do Aquilino — kącik, w którym sam Aquilino Ribeiro lubił czytać. Na koniec wizyty poproś o pieczątkę wbitą w kupioną książkę — to drobny rytuał, który zmienia zakup w konkretną pamiątkę z najstarszej działającej księgarni świata.
Inne atrakcje w pobliżu księgarni Bertrand
Okolice Rua Garrett skupiają kilka punktów wartych uwagi w zasięgu kilku minut spacerem. Tuż przy księgarni stoi Basílica de Nossa Senhora dos Mártires, a przy Largo do Chiado znajdziesz Igreja do Loreto — oba miejsca mieszczą się w odległości krótkiego spaceru, bez potrzeby korzystania z komunikacji miejskiej.
Jeśli po wizycie w Livrarii Bertrand masz ochotę na przerwę, Café A Brasileira przy Rua Garrett 120 — zaledwie 80 metrów dalej — to jeden z najbardziej znanych lokali w Lizbonie. Nieco dalej, około 5 minut pieszo, czeka Elevador de Santa Justa z widokiem na Baixę. Cały ten rejon Chiado daje się przejść wygodnie pieszo, łącząc zakupy, kawę i architekturę w jednej trasie.
Basílica dos Mártires
Basílica de Nossa Senhora dos Mártires stoi dosłownie kilkanaście kroków od Livrarii Bertrand — jej fasada przy Rua Garrett jest jednym z pierwszych widoków, który wita cię po wyjściu z księgarni. Pierwotny kościół zbudowano tu po zdobyciu Lizbony przez wojska Alfonsa I w 1147 roku, na miejscu pochówku krzyżowców poległych podczas oblężenia. Trzęsienie ziemi w 1755 roku zniszczyło budynek doszczętnie; nową świątynię zaprojektował Reinaldo Manuel dos Santos i ukończono ją w 1784 roku w stylu łączącym barok z neoklasycyzmem. Wnętrze zdobią malowidła Pedra Alexandrino, a złocone detale i sklepienia robią wrażenie nawet na tle bogatej lizbońskiej architektury sakralnej. Kościół ma też szczególny związek z historią literatury: to właśnie tutaj w 1888 roku ochrzczono Fernanda Pessoę, poetę, któremu poświęcono jedną z sal Livrarii Bertrand. Wstęp jest bezpłatny, a samo zajście do środka zajmuje kwadrans — wystarczająco, by zobaczyć wnętrze i przy okazji odwiedzić sąsiednią księgarnię.
Igreja do Loreto
Dosłownie kilka kroków od Livrarii Bertrand, przy Largo do Chiado 16, stoi Igreja de Nossa Senhora do Loreto — kościół wzniesiony pierwotnie w 1518 roku z inicjatywy włoskich kupców osiadłych w Lizbonie, znany też jako Igreja dos Italianos. Trzęsienie ziemi z 1755 roku zniszczyło pierwotną budowlę, a obecna pochodzi z odbudowy zakończonej w 1785 roku, przeprowadzonej według projektu José da Costy e Silvy. Jednonawowe wnętrze z dwunastoma bocznymi kaplicami wyłożono włoskim marmurem — efekt jest wyraźnie odmienny od lizbońskich kościołów zdominowanych przez azulejo. Jeśli zwiedzasz Chiado po wizycie w Livrarii Bertrand, kościół znajdziesz o minutę spacerem.
Café A Brasileira
Zaledwie 80 metrów wzdłuż Rua Garrett dzieli Livraria Bertrand od Café A Brasileira — jednej z najbardziej rozpoznawalnych kawiarni w całej Lizbonie. Otwarta 19 listopada 1905 roku przez Adriano Tellesa jako sklep z kawą sprowadzaną z Brazylii, szybko stała się ulubionym miejscem spotkań artystów, pisarzy i intelektualistów.
Przed wejściem do kawiarni stoi brązowy pomnik Fernanda Pessoi siedzącego przy stoliku — rzeźba dłuta Lagoa Henriquesa, odsłonięta w 1988 roku, w setną rocznicę urodzin poety. Sam Pessoa bywał tu regularnie za życia, co czyni to miejsce obowiązkowym przystankiem dla każdego, kogo interesuje lizbońska literatura. Wizytę w Livrarii Bertrand naturalnie łączy się z krótkim spacerem w stronę tej kawiarni — i z przerwą na kawę w wnętrzu zaprojektowanym przez architekta Manuela Joaquima Norte Júniora, zachowanym w duchu belle époque.
Źródła
