Historia Casa dos Bicos
Casa dos Bicos powstała około 1523 roku, na zlecenie Brása de Albuquerque, syna Afonsa de Albuquerque, jednego z najważniejszych dowódców portugalskich podbojów w Azji. Budynek wzniesiono w XVI wieku w stylu łączącym elementy manuelińskie z włoskim renesansem, co w owym czasie było rozwiązaniem rzadko spotykanym w Lizbonie. Charakterystyczna fasada, pokryta ostrosłupowymi, diamentowymi występami przypominającymi hiszpańską technikę zwaną punta di diamante, od razu wyróżniała rezydencję na tle sąsiedniej zabudowy dzielnicy Alfama i portu rzecznego.
Budynek przetrwał trzęsienie ziemi z 1755 roku, jedną z największych katastrof naturalnych w historii Europy, która zrównała z ziemią większość centrum Lizbony. Górne piętra Casa dos Bicos zostały wówczas zniszczone i przez kolejne stulecia obiekt funkcjonował w okrojonej, częściowo zrujnowanej formie, służąc między innymi jako magazyn suszonych ryb. Dopiero w XX wieku, podczas prac renowacyjnych prowadzonych w latach 1983-1985, odtworzono charakterystyczne górne kondygnacje na podstawie zachowanej dokumentacji i ikonografii, przywracając budynkowi wygląd zbliżony do pierwotnego.
Casa dos Bicos uchodzi za jeden z najbardziej rozpoznawalnych i historycznie oryginalnych budynków w Lizbonie właśnie dlatego, że w niewielu miejscach miasta można prześledzić tak wyraźnie ślady kolejnych epok, od renesansowej rezydencji szlacheckiej, przez zniszczenie i prowizoryczne użytkowanie, po współczesną rekonstrukcję. Ta warstwowa historia sprawia, że budynek sam w sobie stanowi materialny zapis przemian, jakim Lizbona podlegała na przestrzeni pięciu wieków.
Dziś w piwnicach i na parterze Casa dos Bicos mieści się wystawa archeologiczna obejmująca ponad dwa tysiące lat dziejów miasta. Prezentowane eksponaty pochodzą z wykopalisk prowadzonych bezpośrednio pod budynkiem i w jego okolicy, obejmując pozostałości murów rzymskich, elementy z okresu muzułmańskiego panowania w Lizbonie oraz relikty średniowiecznej zabudowy miejskiej. Dzięki temu zwiedzanie Casa dos Bicos pozwala zestawić ze sobą warstwę starożytną, średniowieczną i nowożytną w obrębie jednego, stosunkowo niewielkiego obiektu, co czyni go rzadkim przykładem miejsca łączącego architekturę renesansową z bezpośrednim dostępem do archeologii sięgającej czasów rzymskich.
Architektura i fasada zewnętrzna
Nazwa Casa dos Bicos pochodzi wprost od charakterystycznej fasady – „bicos” oznacza po portugalsku „groty” lub „kolce”, a elewacja budynku pokryta jest setkami wystających, diamentowo ciosanych kamiennych brył, ułożonych w regularny, geometryczny wzór inspirowany włoską architekturą doby renesansu, zwłaszcza rzymskim stylem zwanym bugnato a punta di diamante. Ten trójwymiarowy, ostro rzeźbiony wzór pokrywa główną fasadę budynku i sprawia, że z daleka mur przypomina fakturę przypominającą łuski lub kolczaste okrycie, co odróżnia Casa dos Bicos od niemal każdej innej kamienicy w historycznej dzielnicy Alfama.
Fasada główna ucierpiała poważnie podczas trzęsienia ziemi, które nawiedziło Lizbonę w 1755 roku i zniszczyło znaczną część miasta, w tym górne kondygnacje budynku. Kolczasta okładzina przetrwała w dolnych partiach ściany, natomiast wyższe piętra wymagały późniejszej odbudowy, przez co dzisiejszy wygląd budowli łączy w sobie elementy oryginalne z XVI wieku z rekonstrukcją przeprowadzoną znacznie później. Ten kontrast między zachowanym, kamiennym dołem a bardziej stonowaną górną częścią elewacji pozostaje widoczny dla każdego, kto przygląda się budynkowi od strony ulicy.
Charakterystyczna fasada stanowi dziś główny powód, dla którego Casa dos Bicos rozpoznawalna jest niemal natychmiast wśród innych zabytków Lizbony, i to właśnie ten detal architektoniczny nadaje budynkowi tożsamość silniejszą niż jakikolwiek inny element jego bryły. Sama forma budynku pozostaje stosunkowo prosta i zwarta, typowa dla kamienic miejskich epoki, a to właśnie wystająca, kolczasta okładzina przyciąga wzrok i odróżnia obiekt od sąsiednich, znacznie bardziej stonowanych fasad w tej części Lizbony.
Fundacja José Saramago
Od czerwca 2012 roku w Casa dos Bicos mieści się siedziba Fundacji José Saramago, choć sam budynek pozostaje własnością Muzeum Lizbony, które użyczyło go fundacji na potrzeby jej działalności. Wybór tego miejsca nie jest przypadkowy – dolne piętra kamienicy stały się przestrzenią poświęconą życiu i twórczości jednego z najważniejszych portugalskich pisarzy XX wieku, laureata Nagrody Nobla w dziedzinie literatury.
W Casa dos Bicos zgromadzono osobisty księgozbiór José Saramago, obejmujący wydania jego powieści w wielu językach, rękopisy oraz maszynopisy dokumentujące proces powstawania kolejnych dzieł. Fundacja prowadzi tam bibliotekę oraz stałą wystawę, którą mogą zwiedzać osoby zainteresowane biografią i dorobkiem literackim autora „Miasta ślepców” oraz „Ewangelii według Jezusa Chrystusa”. Ekspozycja łączy pamiątki osobiste z materiałami dokumentującymi zaangażowanie pisarza w życie publiczne i polityczne Portugalii.
Szczególne miejsce w Casa dos Bicos zajmuje symboliczny grób pisarza – jego prochy spoczywają pod drzewem oliwnym, przeniesionym z Azinhagi, rodzinnej miejscowości Saramago w regionie Ribatejo. To połączenie miejsca pochówku z siedzibą fundacji sprawia, że Casa dos Bicos funkcjonuje jednocześnie jako archiwum literackie, przestrzeń wystawiennicza i miejsce pamięci. Dla osób śledzących literackie dziedzictwo Portugalii to jeden z niewielu adresów w Lizbonie, gdzie historia budynku splata się bezpośrednio z biografią konkretnego twórcy.
Jak dojechać do Casa dos Bicos?
Casa dos Bicos znajduje się zaledwie 87 metrów od Katedry Lizbońskiej, co czyni ją jednym z najłatwiejszych do włączenia w pieszy spacer punktów w tej części miasta. Budynek stoi na granicy Alfamy i okolic Praça do Comércio, więc dojście do niego z centrum zajmuje kilka minut, bez potrzeby korzystania z transportu publicznego. Trasę warto zaplanować pieszo, schodząc od Baixy w stronę rzeki Tag lub wchodząc od strony Alfamy podczas zwiedzania jej wąskich uliczek.
Najbliższe punkty orientacyjne i ich odległości od Casa dos Bicos:
- Praça do Comércio – w bezpośrednim sąsiedztwie, kilka minut spacerem
- Dzielnica Alfama – graniczy z budynkiem, naturalny punkt startowy lub końcowy trasy
- Arco da Rua Augusta – 361 m
- Katedra Lizbońska (Sé de Lisboa) – 87 m
- Cais das Colunas – 406 m
Dzięki tak bliskiemu sąsiedztwu Casa dos Bicos łatwo dołączyć do jednego spaceru łączącego reprezentacyjny plac nadrzeczny, historyczną katedrę i klimatyczne zaułki Alfamy. Nie potrzebujesz osobnego dojazdu ani planowania trasy wokół tego punktu — wystarczy uwzględnić go po drodze między Baixą a Alfamą.
Godziny otwarcia i ceny biletów
Casa dos Bicos jest otwarta od poniedziałku do soboty w godzinach 10:00–18:00, przy czym ostatnie wejście możliwe jest o 17:30. W niedziele obiekt jest zamknięty. Wystawa archeologiczna na parterze jest bezpłatna, a bilet kupuje się wyłącznie na ekspozycję Fundacji José Saramago na wyższych piętrach.
Kiedy Casa dos Bicos jest zamknięta?
Poza niedzielami Muzeum Lizbony podaje jako dni zamknięte: 1 stycznia, 1 maja oraz 24, 25 i 31 grudnia. Fundacja José Saramago w niektórych źródłach wymienia krótszą listę (1 stycznia i 25 grudnia), dlatego przy wizycie w okresie świątecznym warto sprawdzić aktualne informacje na stronie fundacji. W soboty o 11:00 odbywa się zwiedzanie z przewodnikiem, na które nie trzeba się wcześniej zapisywać.
Ile kosztuje wstęp do Casa dos Bicos?
Zwiedzanie części archeologicznej na parterze jest bezpłatne. Za wstęp na wystawę stałą „José Saramago. A semente e os frutos” płaci się według poniższego cennika:
- Bilet normalny – 3 €
- Bilet rodzinny (maksymalnie 2 osoby dorosłe) – 8 €
- Bilet studencki (po okazaniu legitymacji) – 2 €
- Posiadacze Lisboa Card – 2 € (zniżka 1 €)
- Zwiedzanie z przewodnikiem (indywidualne, na umówioną godzinę) – 6 €
- Dzieci do 12. roku życia oraz osoby powyżej 65. roku życia – wstęp bezpłatny
Ceny i godziny mogą ulec zmianie, dlatego przed wizytą sprawdź aktualny cennik na stronie josesaramago.org. Na zwiedzanie całego budynku wystarczy zwykle około godziny.
